Yanık Tedavisi ve Yanık Sonrası Rekonstrüksiyon

Yanık, yalnızca cilt yüzeyinde oluşan bir yara değildir. Isının şiddeti, temas süresi, yanığın derinliği ve etkilenen bölgeye göre hasar cildin yüzeyel tabakalarından kas, tendon ve daha derin dokulara kadar ilerleyebilir.

Tedavide ilk amaç yaranın güvenli şekilde iyileşmesini sağlamaktır. Daha derin yanıklarda ise ölü dokuların uzaklaştırılması, yaranın deri grefti veya farklı rekonstrüktif yöntemlerle kapatılması gerekebilir.

Tedavi yara kapandıktan sonra da devam edebilir. Hipertrofik skarlar, kontraktürler, hareket kısıtlılıkları ve yüz veya vücut konturundaki deformiteler ilerleyen dönemde ayrıca değerlendirilmelidir. 

Yanık Nedir?

Yanık, cilt ve bazen daha derin dokuların ısı veya başka bir enerji kaynağı nedeniyle hasar görmesidir.

Yanıklar sıcak sıvılar, alev, sıcak yüzeyler, buhar, kimyasal maddeler, elektrik, radyasyon veya yoğun güneş maruziyeti sonucunda gelişebilir.

Tedaviyi belirleyen en önemli faktörlerden biri yanığın derinliğidir.

Yanık Derinliği Nasıl Değerlendirilir?

Hastalar arasında 1., 2. ve 3. derece yanık ifadeleri yaygın olarak kullanılmakla birlikte, klinik değerlendirmede yanığın dokunun ne kadar derinine ulaştığı daha önemlidir.

Yüzeyel Yanıklar

Birinci derece yanıklar yalnızca epidermisi etkiler. Kızarıklık, hassasiyet, yanma ve ağrı görülebilir ancak genellikle su toplaması olmaz.

Güneş yanıklarının önemli bir bölümü bu gruptadır ve çoğu kalıcı iz bırakmadan iyileşir.

İkinci Derece Yanıklar

İkinci derece yanıklarda hasar dermise kadar uzanır ve yüzeyel veya derin olabilir.

Yüzeyel ikinci derece yanıklarda su toplaması, pembe-kırmızı yara yüzeyi ve belirgin ağrı görülebilir. Yeterli canlı doku kaldığında yara kendiliğinden iyileşebilir.

Derin ikinci derece yanıklarda ise iyileşme süresi uzar ve belirgin skar gelişme riski artar. Bazı hastalarda cerrahi tedavi ve deri grefti gerekebilir.

Tam Kat Yanıklar

Üçüncü derece veya tam kat yanıklarda cildin tüm kalınlığı hasar görür.

Yara beyaz, kahverengi, koyu renkli, kuru veya deri benzeri görünebilir. Sinir uçları da hasar görebildiği için yaranın merkezinde beklenenden daha az ağrı olması mümkündür.

Bu yanıkların önemli bir bölümünde cerrahi eksizyon ve deri grefti gerekir.

Hasarın cilt altına geçerek kas, tendon veya kemiğe ulaştığı çok daha derin yaralanmalar ise ileri rekonstrüktif tedavi gerektirebilir. 

Yanık Sonrası İlk Müdahale

Termal yanıklarda yanma süreci durdurulduktan sonra bölgenin mümkün olduğunca erken serin akan su altında yaklaşık 20 dakika tutulması önerilir.

Buz veya çok soğuk su doğrudan yanık üzerine uygulanmamalıdır. Yüzük, saat gibi şişme sonrasında sıkışabilecek eşyalar erken dönemde çıkarılmalı, ancak cilde yapışmış giysiler zorla koparılmamalıdır.

Yanık üzerine diş macunu, tereyağı, yağ veya içeriği bilinmeyen maddeler sürülmemelidir. Su toplamış alanların da hasta tarafından evde patlatılması uygun değildir. 

Hangi Yanıklar Tıbbi Değerlendirme Gerektirir?

Her küçük ve yüzeyel yanık hastanede tedavi gerektirmez. Ancak bazı yanıkların profesyonel olarak değerlendirilmesi geciktirilmemelidir.

Özellikle geniş veya derin yanıklar, yüz, el, ayak, genital bölge ve büyük eklemler üzerindeki yanıklar, elektrik ve kimyasal yanıklar ile solunum yolu hasarı şüphesi bulunan hastalar daha dikkatli değerlendirilmelidir.

Çocuklarda, ileri yaştaki kişilerde ve önemli ek hastalığı bulunanlarda değerlendirme eşiği daha düşük tutulmalıdır. 

Derin Yanıklarda Cerrahi Tedavi

Derin yanıklarda canlılığını tamamen kaybetmiş dokuların kendiliğinden iyileşmesini uzun süre beklemek her zaman uygun değildir.

Gerektiğinde ölü dokular cerrahi olarak uzaklaştırılır. Bu işleme debridman veya eksizyon adı verilir.

Ortaya çıkan açık yaranın nasıl kapatılacağı, yaranın derinliğine ve altında hangi yapıların açıkta olduğuna göre belirlenir.

Deri Grefti ile Yanık Tedavisi

Deri grefti, hastanın sağlıklı bir bölgesinden alınan ince deri tabakasının yanık yarasının üzerine taşınmasıdır.

Greft uyluk, kalça, sırt veya uygun başka bir verici bölgeden alınabilir. Yeni yerine yerleştirilen deri, alttaki dokudan yeniden beslenerek tutunur.

Deri greftleri özellikle kendiliğinden iyileşmesi mümkün olmayan veya iyileşmesinin çok uzun süreceği düşünülen derin yanıklarda önemli bir rekonstrüksiyon yöntemidir.

Ancak her derin yanık greftle kapatılamaz. Tendon, kemik veya önemli anatomik yapıların açıkta olduğu daha kompleks yaralarda lokal, bölgesel veya serbest flepler gerekebilir. 

Yanık Sonrası İzler

Her yanık aynı şekilde iz bırakmaz.

Skar gelişimini etkileyen en önemli faktörlerden biri yaranın iyileşme süresidir. Yüzeyel ve hızlı iyileşen yanıklarda belirgin kalıcı iz gelişme riski daha düşükken, derin ve uzun sürede kapanan yaralarda hipertrofik skar ve kontraktür ihtimali artar.

Yanık izlerinin tedavisinde hastaya göre:

• Silikon bazlı ürünler
• Bası tedavileri
• Nemlendirme
• Güneşten korunma
• Lazer uygulamaları
• Seçilmiş enjeksiyon tedavileri
• Cerrahi skar revizyonları

değerlendirilebilir.

Tedavi izin yaşına, kalınlığına, rengine, bulunduğu bölgeye ve fonksiyon kaybı oluşturup oluşturmadığına göre planlanır. 

Yanık Kontraktürü Nedir?

Derin yanıkların iyileşmesi sırasında oluşan skar dokusu zaman içerisinde büzüşebilir.

Bu büzüşmenin eklem hareketlerini veya anatomik yapıların pozisyonunu bozmasına yanık kontraktürü adı verilir.

Kontraktürler özellikle boyun, koltuk altı, dirsek, el ve parmaklar, diz, ağız çevresi ve göz kapakları gibi hareketli bölgelerde önemli fonksiyon kaybına neden olabilir.

Hafif kontraktürlerde fizik tedavi, splint ve skar tedavileri yararlı olabilir. Yerleşmiş ve hareketi belirgin şekilde kısıtlayan kontraktürlerde ise cerrahi gerekebilir.

Kontrakte skar serbestleştirildikten sonra ortaya çıkan açıklık Z-plasti, deri grefti, lokal flepler, doku genişleticiler veya daha kompleks rekonstrüktif yöntemlerle kapatılabilir.

Amaç yalnızca görünümü düzeltmek değil, kaybedilmiş hareketi ve fonksiyonu mümkün olduğunca geri kazandırmaktır. 

Yanığın Bulunduğu Bölge Neden Önemlidir?

Yanığın yüzey alanı kadar bulunduğu anatomik bölge de uzun dönem sonuç açısından önemlidir.

Boyun Yanıkları

Boyun kontraktürlerinde hasta başını yeterince yukarı kaldıramayabilir, boyun hareketleri kısıtlanabilir ve alt yüz konturu değişebilir.

Kontraktür serbestleştirildiğinde geniş bir doku eksikliği ortaya çıkabileceği için rekonstrüksiyonun önceden planlanması gerekir.

El Yanıkları

El yanıkları küçük görünse bile fonksiyon açısından önemlidir.

Eklem ve parmak çevresindeki yanıklar hareket kısıtlılığına, tendon yapışıklıklarına, parmak kontraktürlerine ve parmak arası web alanlarının daralmasına yol açabilir.

Bu nedenle yara tedavisinin yanında el terapisi ve rehabilitasyon da önem taşır.

Yüz Yanıkları

Yüz yanıkları hem estetik hem de fonksiyonel sorunlara neden olabilir.

Derin yanıklarda göz kapaklarında çekilme, ağız açıklığında daralma, burun veya dudak konturunda değişiklik ve belirgin hipertrofik skarlar gelişebilir.

Yüz rekonstrüksiyonunda amaç mümkün olduğunca doğal anatomik birimleri korumak ve görünümle fonksiyonu birlikte değerlendirmektir. 

Göz Kapağı ve Ağız Çevresi Kontraktürleri

Göz çevresindeki derin yanıklarda skarın büzüşmesi göz kapağını dışa doğru çekebilir. Gözün tam kapanamaması korneanın kurumasına ve göz yüzeyinin zarar görmesine neden olabileceği için bu durum yalnızca estetik bir problem değildir.

Ağız çevresindeki kontraktürler ise ağız açıklığını daraltarak beslenme, konuşma, ağız hijyeni ve diş tedavilerini etkileyebilir. İleri olgularda kontraktürün serbestleştirilmesi ve rekonstrüksiyon gerekebilir. 

Eski Yanık İzlerinde Rekonstrüktif Cerrahi

Yıllar önce geçirilmiş yanıkların oluşturduğu sekeller de rekonstrüktif cerrahi açısından değerlendirilebilir. Amaç her zaman tüm yanık izlerini ortadan kaldırmak değildir. Geniş yanıklarda böyle bir beklenti gerçekçi olmayabilir.

Rekonstrüktif cerrahi özellikle hareketi kısıtlayan kontraktürlerin açılması, yüz anatomisini bozan çekintilerin düzeltilmesi, geniş ve düzensiz skarların seçilmiş bölümlerinin yeniden yapılandırılması ve doku eksikliklerinin giderilmesi için kullanılabilir.

Bazı hastalarda tek ameliyat yeterli olabilirken, geniş yanık sekellerinde aşamalı rekonstrüksiyon gerekebilir.

Yanık Tedavisinde Rehabilitasyon

Yanık tedavisi yara kapandığında sona ermez.

Özellikle el, boyun ve eklem çevresindeki yanıklarda fizik tedavi, germe egzersizleri, splintler, bası giysileri ve skar bakımı uzun dönem sonucun önemli parçalarıdır.

Bu nedenle yanık tedavisi bazı hastalarda yara bakımı, cerrahi ve rehabilitasyonun birlikte yürütüldüğü uzun süreli bir süreç olabilir. 

Sık Sorulan Sorular